GIÚP TRẺ HỌC TỐT DẠNG BÀI GIẢI TOÁN CÓ LỜI VĂN

Giải toán có lời văn là dạng toán khó nhất với học sinh tiểu học . Nhiều em làm tốt các dạng toán khác nhưng sang dạng bài này các em vẫn không tiếp thu được. Không hiểu đề không tŕnh bày được bài giải . Vậy ta sẽ giải quyết ra sao. Đây là kinh nghiệm dạy con bạn học loại toán này

A. Nguyên nhân
Có 2 nguyên nhân:
- Nguyên nhân thứ nhất: là do tâm lư bản thân của học tṛ đó, làm cho học sinh đó cảm thấy nó là một vấn đề khó, nên dẫn đến không đọc kỹ đề bài, đưa đến không tự suy luận được yêu cầu bài toán đặt ra là gi? khi không suy nghĩ được cách trả lời th́ không màyṃ làm tiếp, hoặc làm đại khái qua loa! từ từ dẫn đến chuyện không làm được toán đố luôn.
- Nguyên nhân thứ hai: là mất căn bản toán học về các phép toán cộng trừ nhân chia! không biết các thuật ngữ như: "gấp bao nhiêu lần" hay "kém hơn" hay "it hơn" hay "nhiều hơn" th́ chắc chắn trẻ không làm được các bài toán đố!
và hai nguyên nhân này cần phải giải quyết nguyên nhân thứ nhất là tâm lư không làm được toán đố của bản thân học sinh! Bạn phải chịu khó rèn luyện với trẻ, nên đưa các bài toán đố cơ bản, cho trẻ làm, làm được th́ trẻ sẽ tự tin hơn, bạn nên hết sức kiên nhẫn để dạy trẻ, đừng nạt nộ trẻ, sẽ làm trẻ sợ và chắc chắn là không làm được toán đố!


B. Quy tŕnh giúp trẻ giải toán


Bước 1. Dạy trẻ đọc và hiểu yêu cầu đề bài


Khả năng giải toán đố liên quan đến khả năng đọc hiểu, v́ vậy bạn nên cho trẻ đọc sách nhiều hơn. Tốt nhất là nếu có thời gian, bạn có thể cùng đọc với trẻ, cùng thảo luận với trẻ.


Trong cuốn sách "Em phải đến Harvard học kinh tế" kể về kinh nghiệm của 2 vợ chồng người Trung Quốc nuôi dạy con gái của họ. Trong đó họ có kể lại trường hợp khi cô bé không làm được các bài toán đố, nguyên nhân là do ngữ văn kém nên không hiểu được yêu cầu của đề bài. Sau đó họ tập trung rèn luyện môn ngữ văn cho cô bé như chủ ngữ, vị ngữ, nghĩa của câu v.v....


Đầu tiên bạn hướng dẫn trẻ đọc thật chậm, thật kỹ đề bài, ( từ đọc thành tiếng tới đọc thầm) gần như nhớ được các số liệu đề bài cho nhưng không phải theo cách trẻ học thuộc vẹt. Nhiều khi trẻ đọc làu làu cho bạn nghe cả đề bài cũng chưa chắc trẻ đă hiểu. Vậy bây giờ bạn làm sao? Đơn giản ; bạn có thể kiểm tra trẻ bằng việc hỏi các dữ kiện đề bài. Ví dụ như:
- Bài toán đă cho biết ǵ?( đây là câu hỏi khó) hay bài toán có…( câu hỏi cụ thể hơn cho trẻ trả lời)
- Bài toán hỏi ǵ?
Cũng có thể trẻ không thuộc được đề bài nhưng khi hỏi trẻ biết nh́n nhanh vào đề để trả lời được. Như vậy ta cũng có thể coi là trẻ đă nhớ được đề, có thể phản xạ tốt hơn khi ta giảng sau đó.


Trong những lần đầu, bạn có thể hướng dẫn trẻ cách đọc đề, chẳng hạn như biết cách ngắt nghỉ đúng chỗ, thường là sau mỗi một con số th́ nên ngắt ư để dễ hiều.


Bạn cũng có thể yêu cầu trẻ nêu lại dữ kiện bài toán, nếu có thể bạn nên gợi ư cho trẻ ghi chú ra giấy nháp từng thành phần của dữ kiện và mô h́nh hóa dữ kiện đó bằng h́nh vẽ nếu được. Bất kể lúc nào bạn cũng nên luôn nhắc cho trẻ biết, ḿnh đă có ǵ để giải bài toán. Khi trẻ nhận thức được những cái có trong đề, bạn sẽ sang bước 2.


Bước 2. Dạy trẻ phân tích đề toán loại bỏ những dữ kiện bài toán không cần thiết
Sau khi bước 1 đă tốt, bạn có thể hướng dẫn tiếp hay giảng cho trẻ theo hướng ngắt từng ư, Bạn đọc và dừng ở đâu th́ bạn hỏi bé xem câu đó có nghĩa ǵ, hay có thể suy ra được điều ǵ từ ư đó. Dạy trẻ biết bỏ đi các dữ kiện bài táon không cần thiết chỉ để lại những dữ kiện quan trọng. Tốt nhất là mẹ viết ra và gạch chân nó.
Đồng thời bạn có thể tóm tắt bài toán bằng cách vẽ sơ đồ cho trẻ xem, hoặc hướng dẫn trẻ để trẻ tự làm . Bạn yêu cầu trẻ nêu ra điều mà bài toán bắt phải t́m, có thể dựa trên h́nh vẽ ở trên để gạch phần c̣n lại, phần thêm vào, ...
Bạn cũng nên chú ư hỏi bé xem đă hiểu từng bước chị vừa giải thích chưa, nếu chưa th́ chị kiên tŕ giảng lại từ đầu đến chỗ đó, và tiếp tục hỏi trong quá tŕnh giảng để trẻ chú ư vào phần chị giảng và bạn cũng có thể biết được trẻ đang trống kiến thức phần nào. Khi phát hiện trống kiến thức, Bạn quay lại giảng ngay kiến thức trống đó, có như vậy, trẻ mới hiểu tiếp được những ǵ bạn giảng. Một điều cũng rất quan trọng, bạn phải luôn hỏi trẻ xem đề bài yêu cầu làm ǵ, để trẻ xác định được đích đến. Có thể bạn học chương tŕnh ngày trước khác nhiều so với trẻ, nên bạn cố gắng giành thời gian dạy trẻ hàng ngày để theo đúng những ǵ cô giáo dạy trẻ trên lớp, tránh t́nh trạng "cô dạy một kiểu, mẹ dạy một kiểu" trẻ sẽ rất khó tiếp thu. ( Phụ huynh cứ xem sách giáo khoa phần khung xanh giải làm sao th́ dạy như vậy)


Bước 3. Dạy trẻ chọn phép tính đúng , bước giải đúng để t́m kết quả
Phải chỉ cho trẻ liên hệ được những dữ kiện đă có (bước 1) với yêu cầu của bài toán (bước 2) có thể là bằng công thức đủ hoặc công thức thiếu. Khi trẻ thấy dữ kiện không đủ, bạn sẽ yêu cầu cháu phải t́m cho đủ. Mục tiêu của bạn đừng nên bắt trẻ t́m ra đáp số, bạn nên tạo cho trẻ suy nghĩ cách giải quyết bài toán. Từ các yếu tố c̣n thiếu của bài toán t́m được bạn đặt lại câu hỏi là trẻ đă t́m được ǵ, rồi sau đó yêu cầu trẻ viết xuống dữ kiện đó tức là lời giải cho dữ kiện t́m được.
Bạn hăy xem ví dụ một bài toán lớp 4 sau đây:
Một h́nh chữ nhật có chiều dài 22m, chu vi 80m. Hỏi diện tích h́nh chữ nhật đó.
Bạn phải biết trẻ nhận ra ḿnh có: Chiều dài: 22m Chu vi: 80m Bạn có thể vẽ cái h́nh chữ nhật và ghi chiều dài vào, tô đậm cái khung và ghi 80m vào Yêu cầu đề toán hỏi diện tích. Bạn sẽ hỏi cháu cách tính diện tích. Cháu sẽ nói bằng dài x rộng và bạn xác định là ḿnh đă có chiều dài, vậy con phải t́m cái nào nữa để tính diện tích. Lúc này cháu sẽ hiều là phải t́m chiều rộng. Khi đó bạn nhắc cháu, ḿnh không có chiều rộng, nhưng có chu vi, làm sao t́m chiều rộng từ chu vi? Và cái này cháu đă được học "lấy nửa chu vi trừ đi chiều dài" (SGK lớp 4).Con bạn đă chọn phép tính đúng . Khi làm xong bước này rồi bạn cho trẻ chuyển sang bước 4.


Bước 4. Dạy trẻ biết cách tŕnh bày lời giải
Vẫn ví dụ tính diện tích h́nh chữ nhật trên, sau khi t́m được chiều rộng bạn bắt cháu viết lời giải. Cuối cùng bạn yêu cầu trẻ thay thế giá trị đó vào công thức tính diện tích và lại bắt cháu viết lời giải.Với việc giải một bài toán đố có lời giải, bạn cũng nên hướng dẫn trẻ cả cách tŕnh bày, nhiều khi tưởng chừng như không quan trọng nhưng lại rất quan trọng. Bởi tŕnh bày sáng sủa, rơ ràng khiến trẻ nh́n ra được cách làm và các bước tiếp theo của bài toán (ví dụ như viết lời giải một ḍng, phép tính một ḍng, lời giải lùi vào hai ô, phép tính lùi vào 3 ô, trong phép nhân th́ số nào đứng trước, số nào đứng sau, cụ thể số có đơn vị phải đứng trước, tùy theo cô Khi viết lời giải cho mỗi phép tính, bạn phải hướng dẫn trẻ viết dựa trên những từ có trong đề bài, sau khi loại bỏ những từ mang nghĩa để hỏi (ví dụ: hỏi, bao nhiêu, ...) và thêm chữ "là" cuối câu để có được một lời giải hoàn chỉnh. Ví dụ cho cách viết phép tính trong phép nhân: Đề bài cho, 1 giỏ có 10 quả cam. Hỏi 2 giỏ có bao nhiêu quả cam?
Bạn phải để ư ngay cả cách viết như sau: Bỏ từ để hỏi "hỏi", "bao nhiêu", viết lời giải: "2 giỏ có số quả cam là:"; đơn vị cho lời giải trên là "quả" do đó số 10 phải được viết trước, phép tính như sau: 10 x 2 = 20 (quả), không được viết ngược lại v́ như vậy sẽ sai ư nghĩa phép toán.
Thỉnh thoảng, bạn có thể đọc những đề bài ngắn (2-3 dữ kiện) liên quan đến đồ dùng bạn mua về (kẹo, bánh...), Hăy hỏi trẻ trả lời miệng các câu hỏi về đ̣ vật đó. Như vậy rèn được cho bé khả năng nhớ đề, tư duy nhanh và đặc biệt bé thấy hứng thú hơn khi học toán. Ví dụ: khi chị đi chợ về, trẻ hỏi bạn mua cái đó hết bao nhiêu tiền, bạn có thể hỏi vui bé bằng cách đưa ra những con số dễ tính rồi nhờ trẻ tính hộ xem kết quả như thế nào. Việc làm này, không tạo ra cho trẻ áp lực phải ngồi học, v́ trẻ muốn biết nên sẽ nhanh chóng phản xạ lại câu hỏi của bạn.


Bước 5. Dạy trẻ cách kiểm tra đáp số và kiểm tra lại bài
Đây là khâu cuối cùng nhưng vô cùng quan trọng, bạn phải rèn cho trẻ tính cẩn thận và tính chính xác trong bước này, Hăy đặt câu hỏi đáp số đă phù hợp đề bài chưa? Có phù hợp danh số không? Có ǵ phi thực tế không? Hăy kiểm tra lại các phép tính vừa làm.

--------------
Tóm lại: Tôi có đọc trong sách giáo khoa của nước ngoài, trước khi dạy trẻ tiểu học giải bài toán có lời văn làm bài tập cụ thể, bạn hăy thử dạy trẻ phương pháp luận để giải quyết bài toán như sau:

- Đọc thật kỹ đề bài
- Hiểu rơ câu hỏi
- T́m các yếu tố liên quan đến câu hỏi
- Từ đó t́m ra phép tóan cần thiết (+, -, x , : ) để sử dụng
- Làm toán và sau đó kiểm tra lại

Để dạy trẻ quen phương pháp luận như vậy, bạn cần dành thời gian giải các bài toán cùng trẻ theo từng bước như trên, sau một thời gian trẻ có thể tự làm, giải các bài toán đố .
Chúc bạn thành công.

Phạm Khắc